در روزهای ۳۰ ژوئن تا ۲ ژوئیه ۲۰۲۶، شهر پاریس میزبان نهمین کنگره جهانی علیه مجازات اعدام بود؛ رویدادی که بهعنوان یکی از مهمترین گردهماییهای بینالمللی فعالان، حقوقدانان، پژوهشگران، نمایندگان دولتها، سازمانهای مدنی و مدافعان حقوق بشر در حوزه مبارزه با مجازات اعدام شناخته میشود و بیشتر از بیست سال است هر سه سال یکبار برگزار می گردد. این کنگره فرصتی برای تبادل تجربه، بررسی چالشهای موجود و تقویت همکاریهای جهانی در مسیر لغو مجازات اعدام فراهم می کند.
آزمایشگاه عدالت برای جوانان (Youth and Justice Lab) که در دانشگاه کارلتون اتاوا است، نیز در این کنگره حضور داشت، علاوه بر برپایی غرفه ای برای حمایت از افرادی که در ایران در صف اعدام هستن، در کنار صدها سازمان و کنشگر از کشورهای مختلف، در نشستها و برنامههای تخصصی آن مشارکت داشت. حضور در چنین گردهماییای فرصتی ارزشمند برای تبادل تجربه، گسترش همکاریهای بینالمللی و پیگیری یکی از بنیادیترین مطالبات حقوق بشری، یعنی دفاع از حق بر زندگی، احترام به منزلت انسانی و لغو مجازات اعدام، فراهم می آورد.
این دوره از کنگره، علاوه بر بررسی روند جهانی لغو مجازات اعدام، توجه ویژهای به وضعیت کشورهایی داشت که همچنان از این مجازات بهطور گسترده استفاده میکنند. 17 کشور از جمله جمهوری اسلامی در میان این لیست قرار دارند. به همین سبب و در این میان، ایران یکی از مهمترین محورهای بحث در نشستهای تخصصی و سخنرانیهای کنگره بود؛ موضوعی که در ادامه این گزارش، با استناد به سخنان مسئولان سازمان ملل، مدافعان حقوق بشر و شرکتکنندگان در کنگره، به آن پرداخته خواهد شد.
نهمین کنگره جهانی علیه مجازات اعدام
کنگره جهانی علیه مجازات اعدام از ۳۰ ژوئن تا ۲ ژوئیه ۲۰۲۶ در شهر پاریس، به ابتکار سازمان «با هم علیه مجازات اعدام» (Ensemble contre la peine de mort – ECPM) و با همکاری ائتلاف جهانی علیه مجازات اعدام (World Coalition Against the Death Penalty) برگزار شد. این رویداد هر سه سال یکبار برگزار میشود و به عنوان مهمترین گردهمایی بینالمللی در حوزه لغو مجازات اعدام، فعالان حقوق بشر، حقوقدانان، نمایندگان دولتها، دانشگاهیان، روزنامهنگاران و سازمانهای مدنی را از سراسر جهان گرد هم میآورد.
کنگره امسال با حضور بیش از یک هزار شرکتکننده از بیش از ۱۰۰ کشور جهان برگزار شد و طی سه روز، میزبان ۱۶ نشست تخصصی، دهها برنامه جانبی، رویدادهای فرهنگی، نمایشگاهها و برنامههای ویژه جوانان بود. این تنوع برنامهها فرصتی را برای, تبادل تجربه، شکلگیری همکاریهای بینالمللی و بررسی تازهترین چالشها و راهکارهای جهانی در مسیر لغو مجازات اعدام فراهم کرد.
هدف اصلی این کنگره، تقویت همکاری میان دولتها، نهادهای بینالمللی، سازمانهای مدنی و مدافعان حقوق بشر برای پیشبرد روند جهانی لغو مجازات اعدام، حمایت از حق حیات، گسترش آگاهی عمومی و تقویت نقش نسل جوان در این جنبش جهانی بود. در این دوره، علاوه بر مباحث حقوقی و قضایی، موضوعاتی همچون نقش جامعه مدنی، مسئولیت دولتها، تجربه کشورهای لغو کننده مجازات اعدام، مشارکت جوانان و وضعیت کشورهایی که همچنان از مجازات اعدام بهطور گسترده استفاده میکنند، در دستور کار نشستهای تخصصی قرار داشت.
برگزاری این کنگره در شرایطی صورت گرفت که مجازات اعدام همچنان در شماری از کشورها به عنوان ابزاری برای سرکوب مخالفان، محدود کردن آزادیهای بنیادین و اعمال فشار بر جامعه مدنی مورد استفاده قرار میگیرد. از این رو، کنگره نهم تنها محلی برای تبادل تجربه نبود، بلکه بستری برای همبستگی جهانی و تأکید دوباره بر این اصل بود که لغو مجازات اعدام، بخشی جداییناپذیر از دفاع از کرامت انسانی و حقوق بنیادین بشر است.
پیام اصلی کنگره؛ دفاع از کرامت،منزلت انسانی و عدالت
اگرچه نشستهای نهمین کنگره جهانی علیه مجازات اعدام به موضوعات گوناگونی از جمله اصلاح نظامهای قضایی، مسئولیت دولتها، نقش جامعه مدنی و تجربه کشورهای مختلف در لغو مجازات اعدام اختصاص داشت، اما تقریباً همه این بحثها بر یک اصل مشترک تأکید داشتند؛ کرامت ذاتی انسان و حق حیات.
در مصاحبهای که در حاشیه این کنگره انجام شد، حسین رئیسی، وکیل حقوق بشر و مدیر آزمایشگاه عدالت برای جوانان(Youth and Justice Lab)، با اشاره به اهمیت این رویداد گفت:
«مبارزه علیه اعدام بخشی از مبارزه برای آزادی و تضمین منزلت انسانی انسانهاست. این مبارزه برای احترام گذاشتن به جنایت نیست، بلکه تلاشی برای تحقق عدالت است؛ زیرا در مجازات اعدام، عدالت وجود ندارد.»
این تأکید بر کرامت انسانی و حق حیات، در سخنان بسیاری از شرکتکنندگان و مقامهای حاضر در کنگره نیز بازتاب یافت. امانوئل ماکرون، رئیسجمهور فرانسه، در مراسم افتتاحیه با تأکید بر اینکه مجازات اعدام هیچگاه امنیت بیشتری برای جوامع ایجاد نکرده است، لغو آن را بخشی از پیشرفت ارزشهای انسانی دانست و گفت: «لغو مجازات اعدام، به رسمیت شناختن کرامت انسانی است.» او همچنین تأکید کرد: «مجازات اعدام هرگز جامعهای را امنتر نکرده است.»
آنچه از سخنرانیها، نشستهای تخصصی و گفتوگوهای مطرحشده در این کنگره برمیآمد، این بود که بحث درباره مجازات اعدام تنها به نظامهای کیفری محدود نمیشود، بلکه با اصول بنیادین حقوق بشر، حق حیات، کرامت انسانی و عدالت پیوندی ناگسستنی دارد. در این نگاه، عدالت صرفاً در اجرای مجازات خلاصه نمیشود، بلکه مستلزم تضمین دادرسی عادلانه، رعایت حقوق متهمان، منع شکنجه و احترام به حقوق بنیادین انسانهاست. از همین منظر، لغو مجازات اعدام نه به معنای چشمپوشی از عدالت، بلکه گامی در جهت استقرار نظامهای قضایی انسانیتر و مبتنی بر موازین حقوق بشر تلقی میشود.
“لغو مجازات اعدام، به رسمیت شناختن کرامت انسانی است.”
امانوئل ماکرون
ایران در کانون توجه
یکی از محورهای برجسته نهمین کنگره جهانی علیه مجازات اعدام، بررسی وضعیت مجازات اعدام در ایران بود. در شماری از نشستهای تخصصی این کنگره، روند فزاینده اجرای احکام اعدام، نقض دادرسی عادلانه و مسئولیت نهادهای قضایی در صدور این احکام، از مهمترین موضوعات مورد بحث قرار گرفت. حسین رئیسی، وکیل حقوق بشر و مدیر آزمایشگاه عدالت برای جوانان نیز در گفتوگوی خود با اشاره به فضای حاکم بر کنگره گفت:
«در تمامی سخنرانیها و نشستها، متأسفانه نام جمهوری اسلامی به عنوان یکی از کشورهایی که بالاترین تعداد اجرای مجازات اعدام را دارد، مطرح شد.»
در همین راستا، سارا حسین، رئیس هیئت مستقل بینالمللی حقیقتیاب سازمان ملل درباره ایران، در یکی از نشستهای تخصصی کنگره، با ارائه تازهترین یافتههای این هیئت، از افزایش نگرانکننده اجرای احکام اعدام در ایران سخن گفت. او با استناد به اطلاعات گردآوریشده توسط هیئت حقیقتیاب اعلام کرد که از سال ۲۰۲۱ روند اجرای احکام اعدام در ایران به طور قابل توجهی افزایش یافته و پس از تحولات سال ۲۰۲۵ نیز این روند شتاب بیشتری گرفته است.
بر اساس آمار ارائهشده در این نشست، تنها در فاصله ژوئیه تا سپتامبر ۲۰۲۵ دستکم ۴۶۴ نفر در ایران اعدام شدند و در ماه اکتبر همان سال نیز ۲۲۲ مورد اعدام ثبت شد؛ رقمی که به گفته سارا حسین، بالاترین آمار ماهانه اعدام در دستکم ۲۵ سال گذشته به شمار میرود. او همچنین اعلام کرد که تا زمان برگزاری این کنگره، دستکم ۳۶۳ مورد اعدام در سال ۲۰۲۶ ثبت شده است.
سارا حسین در ادامه با اشاره به یافتههای هیئت حقیقتیاب، نسبت به روند رسیدگی به پروندههایی که مجازات اعدام برای آنها صادر شده است، ابراز نگرانی کرد. به گفته او، بسیاری از این پروندهها در دادگاههای انقلاب رسیدگی میشوند؛ دادگاههایی که صلاحیت گستردهای در رسیدگی به پروندههای امنیتی دارند و به گفته هیئت حقیقتیاب، در موارد متعدد استانداردهای دادرسی عادلانه در آنها رعایت نشده است.
او همچنین تأکید کرد که هیئت حقیقتیاب، شواهد معتبری از استفاده از اعترافات اخذ شده تحت شکنجه و سایر اشکال اجبار در برخی پروندههای منتهی به صدور حکم اعدام مستند کرده است؛ موضوعی که در کنار محرومیت از دسترسی مؤثر به وکیل، محدود شدن حقوق دفاعی متهمان و سایر نقضهای دادرسی عادلانه، نگرانیهای جدی درباره روند رسیدگی قضایی در این پروندهها ایجاد کرده است.
در پایان سخنان خود، رئیس هیئت حقیقتیاب سازمان ملل از جمهوری اسلامی ایران خواست اجرای احکام اعدام را فوراً متوقف کند و با ایجاد تعلیق (Moratorium)، زمینه را برای لغو کامل مجازات اعدام فراهم سازد. او همچنین بر ضرورت رعایت استانداردهای بینالمللی دادرسی عادلانه، منع شکنجه و پاسخگویی مسئولان نقض حقوق بشر تأکید کرد.
حضور آزمایشگاه عدالت برای جوانان
حضور آزمایشگاه عدالت برای جوانان (Youth and Justice Lab) در نهمین کنگره جهانی علیه مجازات اعدام، فرصتی برای مشارکت در گفتوگویی جهانی درباره یکی از بنیادیترین مسائل حقوق بشر و همچنین طرح نگرانیهای مربوط به وضعیت مجازات اعدام در ایران بود.
حسین رئیسی، وکیل حقوق بشر و مدیر آزمایشگاه عدالت برای جوانان، در گفتوگویی در حاشیه این کنگره، با اشاره به گستردگی مشارکت فعالان حقوق بشر از سراسر جهان، گفت:
«مبارزان علیه اعدام، بیش از هزار نفر از سراسر دنیا، از بیش از ۱۵۰ کشور، در اینجا حضور دارند. اینها کسانی هستند که علیه مجازات اعدام مبارزه میکنند. من هم بخشی از همین جنبش جهانی علیه اعدام هستم.»
رئیسی، اهمیت این کنگره را فراتر از یک گردهمایی بینالمللی دانست و آن را فضایی برای تبادل تجربه و همافزایی میان وکلا، دانشگاهیان، پژوهشگران، فعالان حقوق بشر و سازمانهای مدنی توصیف کرد. به گفته او، چنین رویدادهایی امکان گفتوگو درباره راهکارهای حقوقی، اجتماعی و عملی برای مقابله با مجازات اعدام و تقویت همکاریهای بینالمللی را فراهم میکنند.
او همچنین با اشاره به جایگاه ایران در مباحث کنگره، تأکید کرد که جمهوری اسلامی همچنان به عنوان یکی از کشورهایی شناخته میشود که از مجازات اعدام، بهویژه در پروندههای سیاسی، امنیتی و مرتبط با مواد مخدر، بهطور گسترده استفاده میکند؛ موضوعی که از منظر استانداردهای بینالمللی حقوق بشر، با انتقادهای جدی روبهرو است.
رئیسی در پایان این گفتوگو، با اشاره به تجربه کشورهایی که مجازات اعدام را لغو کردهاند، ابراز امیدواری کرد که ایران نیز روزی به این مسیر بپیوندد:
«امیدواریم روزی نام کشور ما هم بدرخشد؛ همانطور که امروز از فرانسه، در چهلمین سالگرد لغو مجازات اعدام، با احترام یاد میشود. امیدواریم روزی از نام کشور ما نیز به همین شکل یاد شود و ایران در کنار کشورهایی قرار بگیرد که هر سال به جمع کشورهای لغوکننده مجازات اعدام میپیوندند.»
“مبارزه علیه اعدام بخشی از مبارزه برای آزادی و تضمین منزلت انسانی انسانهاست.”
حسین رئیسی، وکیل حقوق بشر
پیام پایانی؛ امید به جهانی بدون مجازات اعدام
سه روز گفتوگو، نشستهای تخصصی و تبادل تجربه میان فعالان، حقوقدانان، نمایندگان دولتها و سازمانهای مدنی، با یک پیام مشترک به پایان رسید؛ لغو مجازات اعدام، نه یک آرمان دور از دسترس، بلکه مسیری است که بسیاری از کشورها آن را پیمودهاند و جامعه جهانی همچنان برای گسترش آن تلاش میکند.
در مراسم اختتامیه، وزیر دادگستری پرتقال با اشاره به پیشینه کشورش در لغو مجازات اعدام، این تجربه را بخشی از مسیر توسعه حقوق بشر و استقرار عدالت دانست. او با نقل قولی از ویکتور هوگو، نویسنده و اندیشمند فرانسوی، یادآور شد:
«اعلام یک اصل، زیباتر از کشف یک جهان است.»
او همچنین تأکید کرد:
«لغو مجازات اعدام، نشانه پیشرفت بشریت است.»
این سخنان، در کنار تجربه کشورهایی که طی دهههای گذشته مجازات اعدام را از نظام حقوقی خود حذف کردهاند، نشان میدهد که لغو این مجازات، نه یک اقدام نمادین، بلکه نتیجه سالها تلاش حقوقی، اجتماعی و سیاسی برای پاسداری از کرامت انسانی و حق حیات است.
در این مراسم پایانی به برخی سازمان ها که بیشترین تاثیر در جنبش جهانی علیه اعدام دارند جوایزی اهداء شد. سازمان حقوق بشر ایران نیز جایزه بهترین مستند سازی در این زمینه را دریافت داشت.
در این کنگره از کشورهایی که اخیرا اعدام را متوقف و یا درصدد اغو کامل قانونی آن هستند یاد شد. ورزای دادگستری دو کشور اسلامی لبنان و مراکش که سالهاست این مجازات را اجرا نمی کنند در مراسم حضور داشتند و تلاش های خود برا ی قانونی سازی لغو کامل اعدام گفتند. در لبنان بزودی این موضوع در مجلس مطرح و نهایی خواهد شد. وزیر دادگستری مراکش نیز دعوت کرد تا کنگره بعدی در آن کشور برگزار گردد.
نتیجهگیری
نهمین کنگره جهانی علیه مجازات اعدام بار دیگر نشان داد که مبارزه برای لغو مجازات اعدام، به مرزهای جغرافیایی محدود نمیشود و به بخشی از تلاش جهانی برای دفاع از کرامت انسانی، حق حیات و عدالت تبدیل شده است. حضور فعالان حقوق بشر، دانشگاهیان، وکلا، نمایندگان سازمانهای بینالمللی و نهادهای مدنی از کشورهای مختلف، نشاندهنده شکلگیری شبکهای جهانی از همکاری و همبستگی برای پایان دادن به مجازات اعدام است.
برای آزمایشگاه عدالت، حضور در این کنگره، فرصتی برای مشارکت در این گفتوگوی جهانی و طرح نگرانیهای مرتبط با وضعیت حقوق بشر و مجازات اعدام در ایران بود. مباحث مطرحشده در نشستهای مختلف، بهویژه توجه ویژه به وضعیت ایران و یافتههای هیئت مستقل بینالمللی حقیقتیاب سازمان ملل، نشان داد که موضوع مجازات اعدام در ایران همچنان یکی از دغدغههای مهم جامعه جهانی است.
در شرایطی که بسیاری از کشورها مجازات اعدام را کنار گذاشتهاند یا اجرای آن را متوقف کردهاند، کنگره پاریس یادآور این واقعیت بود که تلاش برای لغو مجازات اعدام همچنان ادامه دارد و این مسیر، بیش از هر چیز، بر پایه دفاع از کرامت انسانی، دادرسی عادلانه و حق بنیادین زندگی استوار است.
اطلاعات کنگره
پاریس
۳۰ ژوئن تا ۲ ژوئیه ۲۰۲۶
بیش از ۱۰۰۰ شرکتکننده
بیش از ۱۰۰ کشور
برگزارکننده: ECPM
با همکاری: World Coalition Against the Death Penalty
